Changes between Initial Version and Version 1 of DatabaseProgramming

Timestamp:

06/15/26 04:50:18 (7 days ago)

Author:

231102

Comment:

--

DatabaseProgramming

@@ +1 @@
+= Функции, Процедури и Тригери =
+
+Во оваа фаза беа имплементирани три функции, три процедури и три тригери кои ја поддржуваат основната бизнис логика на системот IDontKnow. Тие автоматизираат процеси како пресметка на кредитно-пондериран просек и отворен долг, проверка на слободни места, регистрирање наплата со автоматска алокација кон обврски, упис на студент на курс, сериско генерирање обврски за школарина, како и валидација на оценки, ажурирање на отворената сума и контрола на капацитетот на курсевите преку тригери.
+
+Сите рутини се креирани во базата `advdb_202526l_prj_idontknow` (PostgreSQL 17.9).
+
+[attachment:13_routines.sql 13_routines.sql]
+
+
+== Функции ==
+
+Функциите се користат за пресметување и враќање на вредности кои се потребни во повеќе делови од системот и може да се вградат директно во прашалник, поглед или друга рутина.
+
+=== 1. fn_prosek_student ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE FUNCTION fn_prosek_student(
+    p_student_id INTEGER,
+    p_sistem_ocenuvanje_id INTEGER DEFAULT NULL
+)
+RETURNS NUMERIC
+LANGUAGE sql
+STABLE
+AS $$
+    SELECT ROUND(SUM(sov.ocena_vrednost::numeric * ak.krediti)
+                     / NULLIF(SUM(ak.krediti), 0), 2)
+    FROM sm_student_ocena_zapis soz
+        JOIN sm_student_upisan_kurs suk ON soz.student_upisan_kurs_id = suk.id
+        JOIN sm_student_semestar_upis ssu ON suk.student_semestar_upis_id = ssu.id
+        JOIN sm_studenti_smerovi ss ON ssu.studenti_smerovi_id = ss.id
+        JOIN sm_kurs_realizacija kr ON suk.kurs_realizacija_id = kr.id
+        JOIN sm_akreditacija ak ON kr.akreditacija_id = ak.id
+        JOIN sm_sistem_ocenuvanje_vrednost sov ON soz.sistem_ocenuvanje_vrednost_id = sov.id
+    WHERE ss.student_id = p_student_id
+      AND sov.polozitelna
+      AND (p_sistem_ocenuvanje_id IS NULL OR sov.sistem_ocenuvanje_id = p_sistem_ocenuvanje_id);
+$$;
+}}}
+
+Функцијата `fn_prosek_student` го пресметува кредитно-пондерираниот просек од положените оценки на даден студент. Како влезни параметри прима `p_student_id` и опционално `p_sistem_ocenuvanje_id`, со кој пресметката може да се ограничи на еден систем на оценување. Поминувајќи низ синџирот на табели од `sm_student_ocena_zapis` до `sm_akreditacija`, ја дели сумата на (вредност на оценка × кредити) со вкупните кредити и резултатот го заокружува на две децимали.
+
+Реализирана е како функција бидејќи враќа единечна вредност што директно се вградува во прашалници — на пример листа на студенти со просек над праг, услов за стипендија или уверение (`SELECT indeks, fn_prosek_student(s.id) FROM sm_studenti s`), што не е возможно со процедура. За масовни извештаи постои погледот `vw_studentski_oceni`; функцијата е за поединечна, параметризирана употреба во произволен контекст.
+
+=== 2. fn_otvoren_dolg ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE FUNCTION fn_otvoren_dolg(
+    p_user_id INTEGER,
+    p_vid_valuta_id INTEGER
+)
+RETURNS NUMERIC
+LANGUAGE sql
+STABLE
+AS $$
+    SELECT COALESCE(SUM(fo.otvorena_suma), 0)
+    FROM fin_finansiska_obvrska fo
+    WHERE fo.user_id = p_user_id
+      AND fo.vid_valuta_id = p_vid_valuta_id
+      AND fo.otvorena_suma > 0
+      AND fo.status_finansiska_obvrska_id IN
+          (SELECT id FROM fin_status_finansiska_obvrska WHERE ime IN ('Izdadena', 'Delumno platena'));
+$$;
+}}}
+
+Функцијата `fn_otvoren_dolg` ја враќа вкупната отворена сума на корисник во дадена валута. Прима `p_user_id` и `p_vid_valuta_id`, и собира `otvorena_suma` само од обврските во статус `Izdadena` или `Delumno platena`, враќајќи 0 ако нема такви.
+
+Истата проверка ја користат повеќе места — блокада при упис, опомени и работа на шалтер — па е издвоена како функција со повратна вредност што може да се вгради дури и во услов (`WHERE fn_otvoren_dolg(...) > 0`). Како процедура би морала да враќа преку OUT-параметар и не би можела да се користи на тој начин.
+
+=== 3. fn_slobodni_mesta ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE FUNCTION fn_slobodni_mesta(p_kurs_realizacija_id INTEGER)
+RETURNS INTEGER
+LANGUAGE sql
+STABLE
+AS $$
+    SELECT kr.kapacitet_studenti
+               - (SELECT COUNT(*)::int
+                  FROM sm_student_upisan_kurs suk
+                  WHERE suk.kurs_realizacija_id = kr.id
+                    AND suk.status_slushanje = 'UPISAN')
+    FROM sm_kurs_realizacija kr
+    WHERE kr.id = p_kurs_realizacija_id;
+$$;
+}}}
+
+Функцијата `fn_slobodni_mesta` го враќа бројот на слободни места на дадена реализација на курс — `kapacitet_studenti` намалено за бројот на активни (`UPISAN`) уписи. Доколку капацитетот е `NULL`, тоа значи неограничен број места.
+
+Се прикажува при пребарување курсеви и се користи внатре во процедурата `pr_zapisi_student_na_kurs`, па затоа е функција што враќа вредност. Контролата на капацитетот ја спроведува тригерот `trg_kapacitet_kurs`; функцијата само информира, додека тригерот е тој што го гарантира ограничувањето.
+
+== Процедури ==
+
+Процедурите се користат за извршување деловни операции врз базата кои опфаќаат повеќе чекори и табели, се повикуваат експлицитно со `CALL` и единствени смеат да користат `COMMIT` / `ROLLBACK` внатре.
+
+=== 1. pr_registriraj_naplata ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE PROCEDURE pr_registriraj_naplata(
+    p_user_id INTEGER,
+    p_suma NUMERIC,
+    p_vid_valuta_id INTEGER,
+    p_organizaciona_edinica_id INTEGER,
+    p_referenca VARCHAR DEFAULT NULL,
+    p_korisnik_naplata_id INTEGER DEFAULT NULL
+)
+LANGUAGE plpgsql
+AS $$
+DECLARE
+    v_naplata_id INTEGER;
+    v_smetka_id  INTEGER;
+    v_ostatok    NUMERIC := p_suma;
+    v_obvrska    RECORD;
+    v_alocirano  NUMERIC;
+BEGIN
+    IF p_suma <= 0 THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Сумата мора да биде позитивна (добиено: %)', p_suma;
+    END IF;
+
+    -- активна трансакциска сметка на организационата единица (приоритет: иста валута)
+    SELECT oes.transakciska_smetka_id
+    INTO v_smetka_id
+    FROM or_organizaciona_edinica_smetki oes
+        JOIN fin_transakciski_smetki ts ON oes.transakciska_smetka_id = ts.id
+    WHERE oes.organizaciona_edinica_id = p_organizaciona_edinica_id
+      AND oes.aktivna
+      AND ts.aktivna
+    ORDER BY (ts.vid_valuta_id = p_vid_valuta_id) DESC, ts.id
+    LIMIT 1;
+
+    IF v_smetka_id IS NULL THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Организационата единица % нема активна трансакциска сметка',
+            p_organizaciona_edinica_id;
+    END IF;
+
+    INSERT INTO fin_naplati (user_id, korisnik_naplata_id, transakciska_smetka_id,
+                             organizaciona_edinica_id, naplatena_suma, vid_valuta_id,
+                             status_transakcija_id, nadvoresna_referenca,
+                             requested_at, confirmed_at, data)
+    VALUES (p_user_id, COALESCE(p_korisnik_naplata_id, p_user_id), v_smetka_id,
+            p_organizaciona_edinica_id, p_suma, p_vid_valuta_id,
+            (SELECT id FROM fin_status_transakcija WHERE ime_status = 'ACCEPTED'),
+            p_referenca, now(), now(), now())
+    RETURNING id INTO v_naplata_id;
+
+    FOR v_obvrska IN
+        SELECT fo.id, fo.otvorena_suma
+        FROM fin_finansiska_obvrska fo
+        WHERE fo.user_id = p_user_id
+          AND fo.vid_valuta_id = p_vid_valuta_id
+          AND fo.otvorena_suma > 0
+        ORDER BY fo.datum_dospevanje NULLS LAST, fo.id
+        FOR UPDATE
+    LOOP
+        EXIT WHEN v_ostatok <= 0;
+        v_alocirano := LEAST(v_ostatok, v_obvrska.otvorena_suma);
+        INSERT INTO fin_naplata_alokacija (naplata_id, finansiska_obvrska_id,
+                                           alocirana_suma, created_at)
+        VALUES (v_naplata_id, v_obvrska.id, v_alocirano, now());
+        v_ostatok := v_ostatok - v_alocirano;
+    END LOOP;
+
+    IF v_ostatok > 0 THEN
+        RAISE NOTICE 'Наплата %: % останува неалоцирано (преплата).', v_naplata_id, v_ostatok;
+    END IF;
+END;
+$$;
+}}}
+
+Процедурата `pr_registriraj_naplata` регистрира наплата и автоматски ја алоцира кон отворените обврски на корисникот. Откако ќе валидира дека сумата е позитивна и ќе ја најде активната трансакциска сметка на организационата единица (со приоритет на иста валута), внесува запис во `fin_naplati`, па во циклус ги покрива обврските по редослед на најстаро доспевање, внесувајќи редови во `fin_naplata_alokacija`. Ако остане непокриен дел (преплата), тој останува неалоциран и се пријавува со `NOTICE`.
+
+Ова е деловна операција составена од еден INSERT во `fin_naplati` и повеќе INSERT-и во `fin_naplata_alokacija`, која се извршува атомски и не враќа вредност за прашалник — затоа е процедура, а не функција. Намерно не ја менува `otvorena_suma`: тоа го прави тригерот `trg_azuriraj_otvorena_suma`, така што изведената вредност останува конзистентна без оглед дали алокацијата ја внела оваа процедура, друга апликација или рачен SQL. Процедурата одлучува како се распределува наплатата, а тригерот гарантира книговодствена конзистентност.
+
+=== 2. pr_zapisi_student_na_kurs ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE PROCEDURE pr_zapisi_student_na_kurs(
+    p_student_id INTEGER,
+    p_kurs_realizacija_id INTEGER
+)
+LANGUAGE plpgsql
+AS $$
+DECLARE
+    v_ssu_id   INTEGER;
+    v_user_id  INTEGER;
+    v_dolg     NUMERIC;
+    v_valuta   INTEGER;
+    v_slobodni INTEGER;
+BEGIN
+    SELECT ssu.id
+    INTO v_ssu_id
+    FROM sm_student_semestar_upis ssu
+        JOIN sm_studenti_smerovi ss ON ssu.studenti_smerovi_id = ss.id
+        JOIN sm_kurs_realizacija kr ON kr.id = p_kurs_realizacija_id
+    WHERE ss.student_id = p_student_id
+      AND ssu.akademski_semestar_id = kr.akademski_semestar_id
+    ORDER BY ssu.datum_upis DESC
+    LIMIT 1;
+
+    IF v_ssu_id IS NULL THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Студентот % нема упис во семестарот на курсот %',
+            p_student_id, p_kurs_realizacija_id;
+    END IF;
+
+    IF EXISTS (SELECT 1
+               FROM sm_student_upisan_kurs
+               WHERE student_semestar_upis_id = v_ssu_id
+                 AND kurs_realizacija_id = p_kurs_realizacija_id) THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Студентот % е веќе запишан на курсот %',
+            p_student_id, p_kurs_realizacija_id;
+    END IF;
+
+    SELECT s.user_id
+    INTO v_user_id
+    FROM sm_studenti s
+    WHERE s.id = p_student_id;
+
+    FOR v_valuta IN
+        SELECT DISTINCT vid_valuta_id
+        FROM fin_finansiska_obvrska
+        WHERE user_id = v_user_id
+          AND otvorena_suma > 0
+    LOOP
+        v_dolg := fn_otvoren_dolg(v_user_id, v_valuta);
+        IF v_dolg > 0 THEN
+            RAISE EXCEPTION 'Студентот % има отворен долг % (валута %) — уписот е блокиран',
+                p_student_id, v_dolg, v_valuta;
+        END IF;
+    END LOOP;
+
+    v_slobodni := fn_slobodni_mesta(p_kurs_realizacija_id);
+    IF v_slobodni IS NOT NULL AND v_slobodni <= 0 THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Нема слободни места на курсот %', p_kurs_realizacija_id;
+    END IF;
+
+    INSERT INTO sm_student_upisan_kurs (student_semestar_upis_id, kurs_realizacija_id, status_slushanje)
+    VALUES (v_ssu_id, p_kurs_realizacija_id, 'UPISAN');
+END;
+$$;
+}}}
+
+Процедурата `pr_zapisi_student_na_kurs` запишува студент на курс. Го наоѓа семестралниот упис на студентот за семестарот на курсот, одбива дупликат упис, одбива ако студентот има отворен долг (преку `fn_otvoren_dolg`) и одбива ако нема слободни места (преку `fn_slobodni_mesta`), а потоа внесува запис во `sm_student_upisan_kurs` со статус `UPISAN`.
+
+Повеќечекорната валидациона секвенца со завршно запишување, повикана експлицитно од акција на корисникот, ја прави процедура; таа воедно демонстрира компонирање бидејќи ги повикува функциите `fn_otvoren_dolg` и `fn_slobodni_mesta`. Проверката на долг е политика на уписот, а не интегритет на податоците (администратор може по исклучок да запише студент со долг преку директен INSERT), па затоа не е тригер; капацитетот, напротив, е физичко ограничување и е заштитен со тригер.
+
+=== 3. pr_generiraj_obvrski_za_semestar ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE PROCEDURE pr_generiraj_obvrski_za_semestar(p_akademski_semestar_id INTEGER)
+LANGUAGE plpgsql
+AS $$
+DECLARE
+    v_cenovnik RECORD;
+    v_oe       INTEGER;
+    v_opis     VARCHAR;
+    v_student  RECORD;
+    v_brojac   INTEGER := 0;
+BEGIN
+    SELECT asem.organizaciona_edinica_id,
+           c.id AS cenovnik_id,
+           c.iznos,
+           c.vid_valuta_id,
+           asem.tip_naplata_organizaciona_edinica_id
+    INTO v_cenovnik
+    FROM sm_akademski_semestar asem
+        JOIN fin_tip_naplati_cenovnik c
+            ON c.tip_naplata_organizaciona_edinica_id = asem.tip_naplata_organizaciona_edinica_id
+                AND c.aktivna
+    WHERE asem.id = p_akademski_semestar_id
+    ORDER BY c.prioritet
+    LIMIT 1;
+
+    IF v_cenovnik IS NULL THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Нема активен ценовник за семестар %', p_akademski_semestar_id;
+    END IF;
+
+    v_oe := v_cenovnik.organizaciona_edinica_id;
+    v_opis := 'Школарина семестар ' || p_akademski_semestar_id;
+
+    FOR v_student IN
+        SELECT DISTINCT s.user_id
+        FROM sm_student_semestar_upis ssu
+            JOIN sm_studenti_smerovi ss ON ssu.studenti_smerovi_id = ss.id
+            JOIN sm_studenti s ON ss.student_id = s.id
+        WHERE ssu.akademski_semestar_id = p_akademski_semestar_id
+          AND NOT EXISTS (SELECT 1
+                          FROM fin_finansiska_obvrska fo
+                          WHERE fo.user_id = s.user_id
+                            AND fo.opis = 'Школарина семестар ' || p_akademski_semestar_id)
+    LOOP
+        INSERT INTO fin_finansiska_obvrska (user_id, organizaciona_edinica_id,
+                                            tip_naplata_organizaciona_edinica_id,
+                                            tip_naplati_cenovnik_id,
+                                            status_finansiska_obvrska_id,
+                                            datum_kreiranje, datum_dospevanje,
+                                            originalna_suma, otvorena_suma,
+                                            vid_valuta_id, opis)
+        VALUES (v_student.user_id, v_oe, v_cenovnik.tip_naplata_organizaciona_edinica_id,
+                v_cenovnik.cenovnik_id,
+                (SELECT id FROM fin_status_finansiska_obvrska WHERE ime = 'Izdadena'),
+                now(), CURRENT_DATE + 30, v_cenovnik.iznos, v_cenovnik.iznos,
+                v_cenovnik.vid_valuta_id, v_opis);
+        v_brojac := v_brojac + 1;
+        IF v_brojac % 1000 = 0 THEN
+            COMMIT; -- дозволено само во процедура
+        END IF;
+    END LOOP;
+
+    RAISE NOTICE 'Генерирани % обврски за семестар %', v_brojac, p_akademski_semestar_id;
+END;
+$$;
+}}}
+
+Процедурата `pr_generiraj_obvrski_za_semestar` сериски генерира обврски за школарина за сите студенти запишани во даден академски семестар, според активниот ценовник на семестарот. Прескокнува студенти кои веќе имаат таква обврска (идемпотентно според `opis`), а на секои 1000 внесени редови прави `COMMIT`.
+
+Ова е единствената рутина што мора да биде процедура: периодичниот `COMMIT` врз batch од десетици илјади редови е дозволен само во процедура — функциите и тригерите во PostgreSQL не смеат да завршуваат трансакции.
+
+== Тригери ==
+
+Тригерите се користат за автоматско извршување логика при внесување или промена на податоци во табелите. Тие се единствениот механизам кој гарантира дека правилото важи без разлика кој и како пишува во табелата — апликација, процедура или рачен INSERT.
+
+=== 1. trg_validna_ocena ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE FUNCTION trgf_validna_ocena()
+RETURNS TRIGGER
+LANGUAGE plpgsql
+AS $$
+DECLARE
+    v_status VARCHAR;
+BEGIN
+    SELECT status_slushanje
+    INTO v_status
+    FROM sm_student_upisan_kurs
+    WHERE id = NEW.student_upisan_kurs_id;
+
+    IF v_status IS DISTINCT FROM 'UPISAN' THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Оценка може да се внесе само за активен упис (статус: %)', v_status;
+    END IF;
+
+    IF NEW.osvoeni_poeni IS NOT NULL AND (NEW.osvoeni_poeni < 0 OR NEW.osvoeni_poeni > 100) THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Освоени поени мора да бидат 0–100 (добиено: %)', NEW.osvoeni_poeni;
+    END IF;
+
+    IF NEW.datum_zapis > now() THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Датумот на запис не смее да биде во иднина';
+    END IF;
+
+    RETURN NEW;
+END;
+$$;
+
+DROP TRIGGER IF EXISTS trg_validna_ocena ON sm_student_ocena_zapis;
+CREATE TRIGGER trg_validna_ocena
+    BEFORE INSERT ON sm_student_ocena_zapis
+    FOR EACH ROW
+    EXECUTE FUNCTION trgf_validna_ocena();
+}}}
+
+Тригерот `trg_validna_ocena` се активира пред внесување оценка во `sm_student_ocena_zapis`. Тој одбива оценка ако уписот не е во статус `UPISAN`, ако освоените поени се надвор од опсегот 0–100, или ако датумот на запис е во иднина.
+
+Реализиран е како тригер бидејќи станува збор за интегритет на податоците — невалидна оценка е невалидна без оглед кој ја внесува (апликација, import или рачен INSERT), што процедура не би го гарантирала. CHECK-ограничување не е доволно бидејќи правилото за статусот бара поглед во друга табела (`sm_student_upisan_kurs`).
+
+=== 2. trg_azuriraj_otvorena_suma ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE FUNCTION trgf_azuriraj_otvorena_suma()
+RETURNS TRIGGER
+LANGUAGE plpgsql
+AS $$
+DECLARE
+    v_nova NUMERIC;
+BEGIN
+    SELECT otvorena_suma - NEW.alocirana_suma
+    INTO v_nova
+    FROM fin_finansiska_obvrska
+    WHERE id = NEW.finansiska_obvrska_id
+    FOR UPDATE;
+
+    IF v_nova < 0 THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Алокацијата (%) ја надминува отворената сума на обврската %',
+            NEW.alocirana_suma, NEW.finansiska_obvrska_id;
+    END IF;
+
+    UPDATE fin_finansiska_obvrska
+    SET otvorena_suma                = v_nova,
+        status_finansiska_obvrska_id = CASE
+                                           WHEN v_nova = 0 THEN
+                                               (SELECT id FROM fin_status_finansiska_obvrska WHERE ime = 'Platena')
+                                           ELSE
+                                               (SELECT id FROM fin_status_finansiska_obvrska WHERE ime = 'Delumno platena')
+            END
+    WHERE id = NEW.finansiska_obvrska_id;
+
+    RETURN NEW;
+END;
+$$;
+
+DROP TRIGGER IF EXISTS trg_azuriraj_otvorena_suma ON fin_naplata_alokacija;
+CREATE TRIGGER trg_azuriraj_otvorena_suma
+    AFTER INSERT ON fin_naplata_alokacija
+    FOR EACH ROW
+    EXECUTE FUNCTION trgf_azuriraj_otvorena_suma();
+}}}
+
+Тригерот `trg_azuriraj_otvorena_suma` се активира по внесување алокација во `fin_naplata_alokacija`. Тој ја намалува `otvorena_suma` на соодветната обврска за алоцираната сума, одбива алокација што би ја однела сумата под нула, и автоматски го поставува статусот на `Platena` (кога ќе достигне нула) или `Delumno platena`.
+
+`otvorena_suma` е изведена вредност што мора да се ажурира секогаш кога ќе настане алокација, па е врзана за настанот преку тригер, а не за повикувачот. Кога би била дел од процедурата `pr_registriraj_naplata`, секој иден писател на алокации (на пр. модул за поврат или миграција) би морал да не заборави да ја ажурира. Тригерот е `AFTER INSERT` затоа што редот прво мора да постои како валиден, а ажурирањето на другата табела е последица.
+
+=== 3. trg_kapacitet_kurs ===
+
+{{{
+CREATE OR REPLACE FUNCTION trgf_kapacitet_kurs()
+RETURNS TRIGGER
+LANGUAGE plpgsql
+AS $$
+DECLARE
+    v_kapacitet INTEGER;
+    v_upisani   INTEGER;
+BEGIN
+    IF NEW.status_slushanje <> 'UPISAN' THEN
+        RETURN NEW;
+    END IF;
+
+    SELECT kapacitet_studenti
+    INTO v_kapacitet
+    FROM sm_kurs_realizacija
+    WHERE id = NEW.kurs_realizacija_id
+    FOR UPDATE; -- сериализира конкурентни уписи на иста реализација
+
+    IF v_kapacitet IS NULL THEN
+        RETURN NEW; -- неограничен капацитет
+    END IF;
+
+    SELECT COUNT(*)
+    INTO v_upisani
+    FROM sm_student_upisan_kurs
+    WHERE kurs_realizacija_id = NEW.kurs_realizacija_id
+      AND status_slushanje = 'UPISAN';
+
+    IF v_upisani >= v_kapacitet THEN
+        RAISE EXCEPTION 'Курсот % е полн (капацитет %)', NEW.kurs_realizacija_id, v_kapacitet;
+    END IF;
+
+    RETURN NEW;
+END;
+$$;
+
+DROP TRIGGER IF EXISTS trg_kapacitet_kurs ON sm_student_upisan_kurs;
+CREATE TRIGGER trg_kapacitet_kurs
+    BEFORE INSERT ON sm_student_upisan_kurs
+    FOR EACH ROW
+    EXECUTE FUNCTION trgf_kapacitet_kurs();
+}}}
+
+Тригерот `trg_kapacitet_kurs` се активира пред внесување упис во `sm_student_upisan_kurs`. За нов упис со статус `UPISAN` ја заклучува реализацијата (`FOR UPDATE`), го брои бројот на активни уписи и одбива ако е достигнат `kapacitet_studenti` (при што `NULL` значи неограничено).
+
+Капацитетот мора да издржи и конкурентни уписи — двајца студенти што истовремено го земаат последното место. Проверка само во процедура би била race-condition бидејќи двете трансакции би виделе слободно место; тригерот со заклучување на редот на реализацијата ги сериализира таквите инсерти. Процедурата `pr_zapisi_student_na_kurs` сепак повикува `fn_slobodni_mesta` однапред за љубезна порака, но тригерот е последната, непробивна одбрана.